Fotografia na świecie: Chorwacja

W kolejnym odcinku cyklu Fotografia na świecie tym razem pragniemy zaprezentować fotografię chorwacką. Pokażemy, w jaki sposób kształtowała się na przestrzeni czasu, ewoluowała i nabierała własnego, indywidualnego charakteru. Położenie geograficzne i burzliwa historia regionu zdeterminowały bowiem również ewolucję sztuki fotografii w Chorwacji.

Pierwsze próby tworzenia fotografii na terenie Chorwacji nosiły silne piętno wpływów austriackich. Wówczas będący częścią Cesarstwa Austro-Węgierskiego kraj, znajdował się w kulturalnej orbicie Wiednia, podobnie jak większość obszaru ówczesnej Europy Środkowej i Wschodniej. Pierwsze znane szerszej publiczności fotografie z Chorwacji są autorstwem Czecha, Ivana Standla, który w roku 1869 wydał "Obrazy fotograficzne z Dalmacji, Chorwacji i Slawonii". W albumie tym rejestrował kulturalne i historyczne dziedzictwo kraju. Standl jest również autorem reportażu dokumentującego zniszczenia, jakie przyniosło trzęsienie ziemi w Zagrzebiu w roku 1880.

Fot. Ivan Standl

Fot. Ivan Standl

O stosunkowej samodzielności możemy mówić od ok. 1892 roku, kiedy to w Zagrzebiu powstał Fotoklub Zagreb, zrzeszający lokalnych twórców. Jego doświadczenia doprowadziły stopniowo do wykształcenia rozpoznawalnego, lokalnego stylu w fotografii.
Tzw. Szkoła Zagrzebska przeżywała swój okres świetności przede wszystkim w latach 30. minionego stulecia. Ukształtował się wówczas pewien rozpoznawalny styl kompozycji, charakteryzujący się dużą dynamiką, zamiłowaniem do stosowania ukośnych linii, mocnym kontrastem i pewnym dramatyzmem. Fotografowie z Fotoklubu Zagreb koncentrowali się na lokalnym charakterze swych obrazów, starając się uchwycić "chorwackość" rejestrowanych scen ulicznych, krajobrazów i portretów.

Czołowym przedstawicielem Szkoły Zagrzebskiej był z pewnością Tošo Dabac (1907–1970), nazywany "chorwackim Cartier-Bressonem" – prawdopodobnie najbardziej znany na świecie artysta chorwacki. Pierwotnie zajmował się kinematografią, jednak od lat 20. XX wieku skierował swoje zainteresowania w stronę fotografii. Sławę przyniosły mu przede wszystkim sceny z życia Zagrzebia, dynamiczny dokument z kipiącego życiem środkowoeuropejskiego miasta. Dabac rejestrował z równą uwagą zarówno owinięte w luksusowe futra damy, jak i obdarte dzieci ulicy, handlarzy i żebraków. Wnikliwość w obserwowaniu ludzkiego wymiaru miasta przyniosła Dabcowi międzynarodowe uznanie. Jeszcze w latach 30. zapraszano go chętnie na liczne wystawy w Europie i USA, zebrał również pokaźną liczbę nagród za swoje dzieła. W roku 1960 zaproszono go do udziału w słynnej wystawie Das menschliche Antlitz Europas, gdzie zaprezentował swoje zdjęcia obok m.in. Edwarda Steichena i Roberta Capy.
Nagroda jego imienia przyznawana jest dorocznie przez Fotoklub Zagreb od roku 1975.

Fot. Tošo Dabac

Fot. Tošo Dabac

Fot. Tošo Dabac

Rówieśnik Tošo Dabca, Duro Janekovic (1912–1989), również zajmował się fotografią uliczną, interesowały go jednak, ze względu na doświadczenia w sporcie, również studia nad ruchem. Stąd w dorobku fotografa pokaźna kolekcja dzieł dotyczących sportu i tańca. Janekovic przez wiele lat związany był z magazynem kulturalnym "Kulisa"; choć nie zyskał takiej sławy jak Dabac, wystawiał w licznych krajach świata, m.in. w Szwecji, Wielkiej Brytanii, Argentynie i Polsce.

Fot. Duro Janekovic

Fot. Duro Janekovic

W latach 60. i 70. XX wieku mamy do czynienia z rozkwitem fotografii dokumentalnej, czego przykładem jest działalność m.in. Mladena Tudora. Interesowało go przede wszystkim życie ludzkie w całej swojej różnorodności – stąd jego wnikliwe portrety i sceny z codzienności, niepozbawione swoistej czułości dla fotografowanych.

Fot. Mladen Tudor

Frapująca fotografia autorstwa Ivana Posavca to relacja z kraju w stanie zawieszenia Jugosławii w latach 70. i 80. ubiegłego wieku. Niejednokrotnie surrealistyczne, podszyte groteską zdjęcia przedstawiają dziwny kraj w połowie drogi między ustrojami. Relacje te mają swoiście etnograficzny charakter, są jakby zapisem zwyczajów z dziwnej krainy.

Fot. Ivan Posavec

Fot. Ivan Posavec

Fot. Ivan Posavec

Godna uwagi jest również działalność zagrzebskiej grupy Gorgona, będącej jugosłowiańską odpowiedzią na liczne w owym czasie awangardowe ruchy artystyczne (akcjonizm, Fluxus). Członkowie Gorgony zainteresowani byli różnego rodzaju aktywnościami (wydawali m.in. własne "antyczasopismo"), wśród których fotografia pełniła istotne miejsce. Swego rodzaju znakiem rozpoznawczym grupy stało się wielokrotnie multiplikowane zdjęcie pustej wystawy sklepowej autorstwa Josipa Vaništy.
 

jeden z numerów "Gorgony"

Nie sposób pisać o fotografii w Chorwacji bez nawiązania do tragedii wojny w dawnej Jugosławii. Pewnego rodzaju symbolem tego dramatu stała się krótka kariera artystyczna Pavo Urbana, który od subtelnych, przesyconych symboliką aktów i studiów nad światłem i cieniem przeszedł do wstrząsających relacji z ogarniętego wojną Dubrovnika. Sam zginął podczas bombardowania miasta w 1991 roku.

To właśnie Dubrovnik jest siedzibą unikatowego centrum poświęconego fotografii wojennej, War Photo Limited, łaczącego przestrzeń wystawową, muzealną z funkcją ośrodka edukacyjnego.

Fot. Pavo Urban

Fot. Pavo Urban

Fot. Pavo Urban

Współczesna fotografia chorwacka jest niezmiernie zróżnicowana i bogata. Można znaleźć tu zarówno działania w obrębie fotografii konceptualnej, jak i dokument sensu stricto, czy bardziej czułe, liryczne poszukiwania w dziedzinie obrazu.

Reprezentantem pierwszego nurtu jest Petar Dabac – jeden z założycieli magazynu fotograficznego SPOT i galerii w atelier Tošo Dabca. Artysta ten jest zainteresowany eksploracją tematu przestrzeni w fotografii, eksperymentuje z instalacjami i fotomanipulacją.
W latach 90. minionego stulecia rozpoczął prowadzenie swoistego dziennika fotograficznego, który to projekt kontynuowany jest do dzisiaj. Siłą tych obrazów jest ich pozorna amatorskość, przywodząca na myśl tendencje w fotografii, które ujawniły się na światowej scenie później, już po roku 2000.
 

Fot. Petar Dabac

Fot. Petar Dabac

Jednym z najbardziej interesujących fotografów młodego pokolenia w Chorwacji jest Domagoj Blazevic (ur. 1978). Jego projekt "Transitions" to cykl "portretów psychologicznych", prezentujących wyalienowane ludzkie sylwetki w niepokojących sztafażach. Każda z nich, jak głoszą podpisy, znajduje się w stanie zawieszenia – podczas podejmowania ważnej decyzji, zmiany w życiu, cierpiąc na skutek traumy.

Fot. Domagoj Blazevic

Fot. Domagoj Blazevic

Z mniej znanych nazwisk warto zwrócić uwagę na Denisa Grzeticia i jego melancholijne, medytacyjne studia tematu morza, horyzontu i przestrzeni.
 

Fot. Denis Grzetic

Fot. Denis Grzetic

Fot. Denis Grzetic

Doskonały przegląd współczesnej fotografii chorwackiej w pigułce znaleźć można na stronie Contemporary Croatian Photography (http://www.croatian-photography.com/en/). Będąc z wizytą w Zagrzebiu, warto wybrać się również do Muzeum Sztuki i Rzemiosła, które może poszczycić się przekrojową wystawą lokalnej fotografii (http://www.muo.hr/muo/ ).