Fotografia na świecie: Grecja

Nowy cykl artykułów w naszym serwisie, Fotografia na świecie, rozpoczynamy od prezentacji sceny fotograficznej Grecji w zarysie. Chociaż szczupłość miejsca pozwala nam na wybór jedynie najistotniejszych zjawisk i nazwisk w perspektywie historycznej, mamy nadzieję na nakreślenie obrazu, który być może zachęci Państwa do pogłębionych badań twórczości poszczególnych artystów.

Grecja to państwo, które ma zarówno szczęście jak i pecha być definiowanym w dużym stopniu przez swój malowniczy, wręcz pocztówkowy krajobraz i antyczne dziedzictwo kulturowe. Wyobrażenie o Helladzie łatwo sprowadzić do prostego kodu wizualnego, będącego połączeniem podręczników historii sztuki i folderów turystycznych: błękit i biel, urokliwe domki nad lazurowym morzem, Akropol. Tak w powszechnej świadomości funkcjonuje Grecja; jak jednak jest postrzegana "od wewnątrz", przez rodzimych fotografów?

Ta dwoistość spojrzenia z zewnątrz i od środka, wyobrażenia powszechnego i wnikliwszej analizy, obecna jest w greckiej fotografii od samego początku jej istnienia. Jak łatwo się domyślić, w pionierskich latach sztuki fotograficznej przeważała dokumentacja antycznych zabytków oraz działanie w służbie powszechnej wyobraźni: "krajobraz z antycznymi ruinami" to popularny dziewiętnastowieczny wizerunek, odpowiadający życzeniom licznie przybywającym w owym czasie do Hellady gości z całej Europy. Jednocześnie żywo rozwijała się fotografia miejska, dokumentująca gwar targów i portowych nabrzeży, oraz portretowa. Dagerotypy i kalotypy pierwszego znanego z nazwiska greckiego fotografa, Filipposa Margaritisa, to przegląd ówczesnej ateńskiej socjety. Pochodzący z Kastorii (Macedonia) Leonidas Papazoglou (1872 - 1918) portretował z kolei przekrój wielokulturowego społeczeństwa tego granicznego regionu. Grecy, Turcy, Żydzi, Albańczycy, wszyscy pojawiają się na dostojnych, surowych zdjęciach autorstwa Papazoglou. Do dziś dotrwała tylko część bogatych archiwów artysty z Kastorii, na szczęście zachowanych w doskonałym stanie, co pozwala docenić nie tylko walory dokumentalne, ale i niezwykły talent, czujne oko i precyzję kompozycji Papazoglou.

                                       Fot. Leonidas Papazoglou, źródło: Muzeum Fotografii w Salonikach, http://www.thmphoto.gr

Dwudziestowieczna fotografia grecka została rozsławiona przede wszystkim dzięki kobietom. Dwie czołowe autorki: Elli "Nelly's" Souyioultzoglou-Seraïdari i Voula Papaioannou zdefiniowały w dużej mierze kształt nowoczesnej greckiej sztuki fotograficznej.
Pierwsza z nich bywa nazywana "grecką Leni Riefenstahl" nie tylko z uwagi na fascynację tańcem i atletycznym ciałem, ale i dwuznaczne przekonania polityczne (Nelly's wplątała się w niefortunną współpracę z reżimem faszystowskim). Po II wojnie światowej kontynuowała pracę za granicą, zajmując się fotografią portretową i reportażową. Osobliwy pseudonim, którym posługiwała się artystka, to w rzeczywistości nazwa pierwszego założonego przez nią studia fotograficznego.

Fot. Nelly's, źródło: http://www.ethniko.net/nellys

Fot. Nelly's, źródło: http://www.ethniko.net/nellys

Voula Papaioannou z kolei zasłynęła przede wszystkim, dokumentując życie codzienne podczas okupacji, późniejsze zniszczenia wojenne i powolną odbudowę kraju. Obszerne archiwum pozostawione przez fotografkę zawiera ponad dwanaście tysięcy zdjęć wykonanych w okresie od 1940 do 1960 roku. Fotografie dalekie od idyllicznego, romantycznego wyobrażenia o Grecji pokazują zniszczony, okaleczony przez wojnę i ubóstwo kraj. Jako zwolenniczka "fotografii humanitarnej", Papaioannou skupiała się na drobiazgowym ukazaniu wojennych realiów dotykających ludność cywilną, a po roku 1945 – na optymistycznym w duchu obrazie państwa podnoszącego się ze zniszczeń.

Fot. Voula Papaioannou, źródło: Muzeum Benaki, http://benaki.gr

Ruch Nowej Greckiej Fotografii, aktywny w latach 80. i 90. minionego stulecia, reprezentowany jest między innymi przez Parisa Petridisa, który zasłynął cyklem fotografii pt. "Kath' Odon" ("W drodze"). Ta drobiazgowa relacja z podróży wzdłuż północnej granicy państwa to przykład odmiennego spojrzenia na Grecję. Brak tu pocztówkowej kolorystyki i standardowo przyjemnych dla oka widoków, zdarzają się natomiast kadry cokolwiek surrealistyczne. Małe, ponure miasteczka, napotykani po drodze pasterze, surowe krajobrazy górskie przypominają o szerszym, pozaśródziemnomorskim kontekście, który pozostaje nieobecny, zasłaniany w świadomości widzów przez powszechny wizerunek Grecji jako kraju antycznych ruin i słonecznych wakacji.

Fot. Paris Petridis, źródło: http://www.adgallery.gr

Fot. Paris Petridis, źródło: http://www.adgallery.gr

Od czasów Nowej Greckiej Fotografii mówi się o "boomie z opóźnionym zapłonem" na fotografię w Grecji. Interesująco przedstawia się twórczość najmłodszego pokolenia; jako przykład prezentujemy Tzeli Hadjidimitriou, która studiowała fotografię i film m.in. pod okiem samego Michelangelo Antonioniego. Specjalizuje się ona w fotografii pejzażowej i obserwacji natury, lecz jest też autorką interesujących aktów, zdradzających jej doświadczenie z kinem.

Fot. Tzeli Hadjidimitriou, źródło: http://www.odoiporikon.com/

Fot. Tzeli Hadjidimitriou, źródło: http://www.odoiporikon.com/

Kolejnym godnym zauważenia fotografem młodszego pokolenia jest Stratos Kalafatis, który w swoich pracach prezentuje zarówno niestandardowe podejście do krajobrazu, jak i ujawnia zmysł wnikliwego obserwatora – antropologa społecznego. My publikujemy jego prace z cyklu "Journal", w którym poświęca się przede wszystkim badaniu emocji i ogłasza swoiste credo: "nie chodzi mi o fotografię samą w sobie, a o próbę stworzenia nowej rzeczywistości".

Fot. Tzeli Hadjidimitriou, źródło: http://www.odoiporikon.com/

Fot. Stratos Kalafatis, źródło: http://www.stratoskalafatis.com

Zainteresowanych tematem zapraszamy do zagłębienia się przede wszystkim w archiwach Muzeum Benaki (http://www.benaki.gr/) oraz Muzeum Fotografii w Salonikach (http://www.thmphoto.gr/).

Niezwykłą lekturą są również eseje Johna Strathatosa, jednago z przedstawicieli Nowej Greckiej Fotografii i doskonałego, wnikliwego analityka. Wybór pism tego autora dostępny jest pod adresem http://www.stathatos.net/pages/selected_writings.html.