Fotografia od A do Z: Filtr fotograficzny

Filtr fotograficzny (filtr obiektywu fotograficznego) – płaska, przezroczysta lub częściowo przezroczysta nasadka nakładana na obiektyw, która wpływa na wygląd i charakter obrazu rejestrowanego przez aparat fotograficzny.

Najbardziej znana forma filtru fotograficznego - szklany krążek z metalowym gwintem.

Filtry fotograficzne występują w różnych formach. Najpopularniejszą z nich jest krążek wyposażony w gwint umożliwiający przykręcenie filtru do obiektywu. Ze względu na różne rozmiary przednich soczewek, filtry produkuje się w całej gamie średnic gwintów stosowanych w obiektywach. Większość filtrów posiada dwa gwinty, z których jeden służy do zamocowania na obiektywie, drugi natomiast umożliwia przykręcenie kolejnego filtra. Tej możliwości pozbawione są cienkie filtry typu slim (stosowane na obiektywach o szerokim kącie widzenia) oraz część filtrów z elementem ruchomym.

Do innych rozwiązań, które obywają się bez gwintu mocującego, należą czworokątne filtry systemu Cokin zakładane na obiektyw za pomocą specjalnego adaptera oraz filtry żelowe wkładane do tylnej części obiektywów, których konstrukcja wyklucza użycie klasycznego filtra na gwincie (np. duże teleobiektywy oraz konstrukcje super-szerokokątne).

Aparat fotograficzny z założonym filtrem typu Cokin.

Za pomocą filtrów, w stosunkowo prosty sposób, można osiągnąć rozmaite i niekiedy zaskakujące efekty na zdjęciach. Rezultaty działania niektórych filtrów można uzyskać przy użyciu odpowiedniego oprogramowania przetwarzającego obraz, jednak część z nich osiągalna jest wyłącznie poprzez fizyczne użycie właściwego filtra.

Efekt użycia filtra polaryzacyjnego.

Efekt użycia filtra gwiazdkowego.

Do najważniejszych rodzajów filtrów fotograficznych należy zaliczyć:

• Filtry UV – blokują promienie ultrafioletowe, które w pewnych warunkach (np. na dużych wysokościach) mogą wywoływać niekorzystne, niebieskawe zabarwienie zdjęć i ogólny spadek kontrastu. Problem ten dotyczy głównie aparatów analogowych, natomiast w fotografii cyfrowej występuje w znikomym stopniu lub nie występuje w ogóle. Filtr UV wciąż jednak jest chętnie stosowany, gdyż pozwala zabezpieczyć przednią soczewkę obiektywu, nie wpływając jednocześnie (pomijając niewielkie straty transmisyjne) na zakres światła widzialnego. Szczególnym przypadkiem są filtry Skylight, które, oprócz zatrzymywania promieni ultrafioletowych, delikatnie ocieplają zdjęcie.

• Filtry polaryzacyjne – zatrzymują światło o określonym stopniu polaryzacji, co w efekcie pozwala wyeliminować niektóre odblaski oraz cześć światła odbitego od atmosfery. Najczęściej stosowane są do osiągania takich efektów jak: przyciemnione niebo lub eliminacja refleksów na szybach. Filtry polaryzacyjne wyposażone są w ruchomą część przednią, która umożliwia regulację przepuszczalności filtra dla światła o określonym stopniu polaryzacji. Tego typu filtry zatrzymują od 30 do 70 procent światła docierającego do obiektywu, co wymaga odpowiedniej korekty ekspozycji. Możliwości filtra polaryzacyjnego nie da się w bezpośredni sposób zastąpić obróbką cyfrową.

• Filtry barwne do fotografii czarno-białej – stosowane w aparatach analogowych podczas fotografowania na filmach czarno-białych. Występują w różnorodnej gamie kolorów (m.in. zielony, czerwony, niebieski, żółty), z których każdy charakteryzuje się innym stopniem przepuszczalności dla poszczególnych kolorów. Np. zastosowanie filtra czerwonego spowoduje spadek jasności elementów niebieskich i zielonych na zdjęciu, a wzrost jasności obszarów czerwonych i żółtych. 

• Filtry korekcyjne i konwersyjne – barwne filtry stosowane w kolorowej fotografii analogowej. Umożliwiają zmianę temperatury barwowej światła docierającego do aparatu. Filtry ocieplające służą do obniżania temperatury bieli na zdjęciu, natomiast filtry ochładzające zwiększają temperaturę barwową bieli. Stosowane przede wszystkim w pozytywowej, barwnej fotografii analogowej, gdzie nie ma możliwości korekty poziomu bieli po wykonaniu zdjęcia. W przypadku filmów negatywowych możliwe jest użycie odpowiedniego filtra korekcyjnego podczas naświetlania odbitek, natomiast w aparatach cyfrowych balans bieli jest osiągalny z poziomu ustawień menu lub w obróbce komputerowej w przypadku plików RAW.

• Filtry neutralnie szare (ND) – zatrzymują część światła, nie wpływając jednocześnie na jego barwę ani charakter. Pozwalają na zastosowanie dłuższej ekspozycji bez zmiany przysłony, ani czułości ISO. Filtry tego typu występują w wersjach o różnych stopniach przyciemnienia, przedłużających ekspozycję o określoną wartość. Filtry ND przydają się w sytuacjach, gdy istnieje potrzeba skorzystania z dużego otworu przysłony w warunkach silnego oświetlenia oraz do uzyskiwania bardzo długich czasów ekspozycji nieosiągalnych w inny sposób (np. do fotografii wodospadów czy też fal morskich).

• Filtry połówkowe – w ich przypadku efekt ograniczony jest do połowy powierzchni obrazu. Występują w rozmaitych typach, jednak najczęściej stosuje się filtry połówkowe neutralnie szare. Pozwalają one na osiągnięcie dwóch różnych poziomów ekspozycji dla osobnych obszarów zdjęcia. Używa się ich np. dla uniknięcia nadmiernego naświetlenia nieba, przy zachowaniu właściwej ekspozycji elementów krajobrazu poniżej linii horyzontu.

• Filtry efektowe – zalicza się do nich m.in. filtry gwiazdkowe, które powodują rozszczepienie jasnych punktów świetlnych w efekt gwiazdy. Innym znanym przykładem są filtry zmiękczające (w różnych wariantach), które powodują powstawanie lekkiej poświaty w okolicy jasnych obszarów zdjęcia i ogólny spadek ostrości fotografii, co bywa stosowane między innymi fotografii portretowej.

• Filtry podczerwone (IR) – ich zadaniem jest blokowanie światła widzialnego, a przepuszczanie podczerwonego. Do wykonywania zdjęć w podczerwieni, oprócz tego typu filtra, konieczne jest również usunięcie z matrycy aparatu cyfrowego specjalnego filtra blokującego promienie podczerwone lub zastosowanie filmu wrażliwego na podczerwień w aparacie analogowym. 

Filtr polaryzacyjny firmy Hoya.

Od jakości filtru fotograficznego zależy:

• ilość refleksów (blików), które dodaje on do generowanych przez obiektyw
• stopień transmisji światła (nie dotyczy filtrów ND)
• wpływ na szczegółowość (rozdzielczość optyczną) obrazu

Oprócz rodzaju i klasy szkła optycznego, ważnym parametrem świadczącym o jakości filtra fotograficznego jest ilość i rodzaj zastosowanych powłok. Na prostsze filtry nanosi się zazwyczaj dwie powłoki antyodblaskowe, ewentualnie całkowicie się z nich rezygnuje. W droższych filtrach (oznaczonych MC – multicoated) tych warstw jest nawet do kilkunastu, a czasami, oprócz warstw antyodblaskowych, stosuje się również dodatkowe powłoki o zwiększonej odporności na zarysowania czy wilgoć.

Wielopowłokowy filtr UV firmy Hoya.