Fotografia od A do Z: Lustrzanka jednoobiektywowa

Lustrzanka jednoobiektywowa (ang. SLR, Single Lens Reflex) - rodzaj aparatu fotograficznego wyposażonego w pojedynczy obiektyw oraz ruchome lustro, które odbija światło z obiektywu na matówkę, umożliwiając podgląd obrazu.

Schemat budowy lustrzanki jednoobiektywowej: 1 – obiektyw 2 – ruchome lustro 3 – migawka 4 – element światłoczuły 5 – matówka 6 – soczewka 7 – pryzmat pentagonalny 8 – wizjer

Budowa lustrzanek jednoobiektywowych

W odróżnieniu od lustrzanki dwuobiektywowej, w lustrzance jednoobiektywowej ten sam obiektyw wykorzystywany jest zarówno do podglądu kadru, jak i rejestrowania zdjęć. Umożliwia to ruchome zwierciadło, które w pozycji opuszczonej ustawione jest pod kątem 45 stopni do osi optycznej obiektywu. Obraz z obiektywu trafia wówczas na umieszczoną powyżej matówkę. W niektórych modelach lustrzanek, zwłaszcza w starszych aparatach średnioformatowych, sama matówka służy do podglądu kadru, wymaga to jednak niewygodnego celowania od góry, a obraz widoczny jest w odbiciu lustrzanym. Obecnie, w praktycznie wszystkich produkowanych lustrzankach, stosuje się dodatkowo pryzmat pentagonalny, który ponownie odwraca obraz stronami i rzutuje go na wygodny, umieszczony poziomo wizjer.

Nikon F6 – ostatni model lustrzanki analogowej Nikona produkowany od 2004 r. Jest najbardziej zaawansowaną, przeznaczoną dla profesjonalistów, dostępną obecnie lustrzanką na film 35 mm.

Po naciśnięciu spustu migawki w lustrzance jednoobiektywowej najpierw następuje podniesienie lustra, dzięki czemu zostaje odsłonięta migawka i możliwe staje się wykonanie zdjęcia. Wadą tego rozwiązania jest brak możliwości podglądu obrazu w trakcie ekspozycji zdjęcia. Dodatkowo, szybko podnoszące się lustro może powodować drgania aparatu prowadzące w pewnych sytuacjach do powstawania nieostrych zdjęć. Stosowaną przez producentów metodą zapobiegania temu problemowi jest mechanizm wstępnego unoszenia lustra, który jednak wiąże się z brakiem podglądu obrazu jeszcze przed wykonaniem zdjęcia.

Mamiya 645 – analogowa lustrzanka średnioformatowa produkcji japońskiej, która zdobyła uznanie wśród profesjonalistów na całym świecie.

Aby umożliwić swobodną obserwację obrazu w lustrzankach jednoobiektywowych stosuje się zazwyczaj również układ automatycznej przysłony, który sprawia, że podczas podglądu kadru, otwór obiektywu jest maksymalnie otwarty, a obraz jasny i wyraźny, natomiast po wyzwoleniu migawki przysłona domyka się samoczynnie do zadanej wartości.

Zenit 12xp – aparat produkcji radzieckiej z lat osiemdziesiątych. Aparaty marki Zenit cieszyły się znaczną popularnością w Polsce.

Chociaż nie jest to cechą dystynktywną tego typu sprzętu, prawie wszystkie lustrzanki jednoobiektywowe posiadają możliwość wymiany obiektywów za pomocą mocowania bagnetowego lub gwintowego (w starszych modelach).

Olympus E-5 – lustrzanka o najmniejszym stosowanym w tego typu aparatach sensorze obrazowym (17,3 x 13 mm).

Historia lustrzanek jednoobiektywowych

Lustrzanki jednoobiektywowe pojawiły się przed II wojną światową (aparat Exakta w 1936 r.), jednak pierwszym modelem wyposażonym w pryzmat pentagonalny był aparat Contax S produkowany przez firmę Zeiss od 1949 roku. W drugiej połowie XX wieku popularność tego typu sprzętu szybko rosła, czego efektem było stopniowe wypieranie z rynku aparatów dalmierzowych i lustrzanek dwuobiektywowych.

Contax S – pierwsza lustrzanka jednoobiektywowa na film 35 mm wyposażona w poziomy wizjer optyczny, matówkę i pryzmat pentagonalny.

Na potrzeby lustrzanek jednoobiektywowych opracowano wiele rozwiązań technicznych, które zwiększały funkcjonalność tego sprzętu. Wymienić można tutaj m.in. system autofokusa, zastosowany po raz pierwszy w aparacie Pentax ME-F w 1981 roku, czy też pomiar światła TTL w aparacie Pentax Spot Matic w roku 1960.

Minolta Maxxum 7000 – analogowa lustrzanka jednoobiektywowa z roku 1985, uznawana za kamień milowy w rozwoju tego sprzętu. Zastosowano w niej zarówno system autofokusa, jak i automatyczny przesuw filmu, co stało się standardem w produkowanych później lustrzankach.

Lustrzanki jednoobiektywowe ze względu na rozmiar zastosowanego elementu światłoczułego podzielić można na:

• wielkoformatowe (co najmniej 9 x 12 cm)
• średnioformatowe (4,5 x 6, 6 x 6, 6 x 9 cm)
• małoobrazkowe (36 x 24 mm) – w ostatnich latach nazywane również pełnoklatkowymi
• mniejszych formatów (APS-H, APS-C, 4/3)

Pentacon Six – popularna swego czasu lustrzanka na film średniego formatu. Obraz w aparatach tej linii widoczny był na matówce obserwowanej z góry przez fotografa.

Rewolucja cyfrowa, która odmieniła oblicze fotografii w ostatniej dekadzie, znakomicie przyswoiła sobie konstrukcję lustrzanki jednoobiektywowej. Praktycznie wszystkie profesjonalne oraz przeważająca część zaawansowanych amatorskich aparatów cyfrowych to właśnie lustrzanki jednoobiektywowe. Zmniejszyły się natomiast rozmiary stosowanych elementów światłoczułych. Popularny dawniej format małoobrazkowy obecnie, ze względu na wysoką cenę sensorów obrazowych, stosowany jest głównie w profesjonalnych modelach. Na szeroką skalę natomiast produkowane są aparaty z matrycami o rozmiarze połowy klatki filmu 35 mm, a nawet mniejsze.

Canon EOS 550D – współczesna lustrzanka cyfrowa dedykowana dla ambitnych fotoamatorów.

Lustrzanka (w domyśle jednoobiektywowa i cyfrowa) stała się obecnie synonimem wysokiej jakości obrazu fotograficznego. Mimo wyraźnej miniaturyzacji elementów światłoczułych w stosunku do aparatów analogowych, lustrzanki cyfrowe dysponują i tak znacznie większymi matrycami, niż stosuje się na ogół w popularnych aparatach kompaktowych. Większy sensor umożliwia uzyskanie sygnału wyższej jakości i większej rozdzielczości, a także pozwala na stosowanie obiektywów o większej rozdzielczości optycznej. Dodatkową przewagą lustrzanek jest również używany w nich, oparty o detekcję fazy, system autofokusa, który jest znacznie szybszy, niż stosowany w kompaktach system wykorzystujący detekcję kontrastu.

Nikon D3 – przykład pełnoklatkowej (małoobrazkowej) lustrzanki cyfrowej. D3 jest modelem profesjonalnym, który wraz ze swoją premierą w 2007 roku wyznaczył nowe standardy w fotografii cyfrowej.

Rozwiązania z pogranicza lustrzanek i aparatów kompaktowych

Od 2008 roku w sprzedaży dostępne są również aparaty kompaktowe z wymienną optyką, nazywane potocznie "bezlusterkowcami". Pod niemal wszystkimi względami konstrukcyjnymi są one bardzo zbliżone do lustrzanek cyfrowych (podobna matryca i elektronika obrazowa, wymiene obiektywy), jednak pozbawione zostały lustra i pryzmatu, czyli najważniejszej cechy lustrzanki. Rolę podglądu na matówce (za pośrednictwem wizjera) przejął podgląd na ekranie LCD.

Nietypowe rozwiązanie konstrukcyjne lustrzanki zaproponowała firma Sony. W modelach SLT-A33 i SLT-A55 zastosowano nieruchome, częściowo transparentne lustro, które przepuszcza większość światła z obiektywu na migawkę i sensor, natomiast około 30% odbija na czujnik autofokusa oparty o detekcję fazy. Podgląd obrazu jest dostępny za pośrednictwem ekranu LCD i wizjera elektronicznego, tak jak w aparatach kompaktowych, brak natomiast matówki i pryzmatu. W efekcie uzyskano aparat umożliwiający filmowanie z użyciem typowego dla lustrzanek systemu autofokusa, jednak kosztem klasycznego wizjera optycznego.

Aparaty Sony SLT-A33 oraz Sony SLT-A55 – lustrzanki pozbawione matówki oraz pryzmatu, wyposażone w półprzepuszczalne lustro.