Wystawa Rauchen verboten! – Pali się!

Wraz ze swoim pojawieniem się w połowie XIX wieku papierosy weszły do kultury nowoczesnej, stając się jej nieodłącznym atrybutem. Motyw palenia rozprzestrzenił się w niej tak jak dym tytoniowy rozpościera się w powietrzu, znajdujemy je wszędzie i za każdym razem kiedy się pojawiają ich obecności nie da się przeoczyć. Objawiają się w różnych formach, są znakiem niemal doskonałym za którym stoją treści dotyczące często odległych od siebie dziedzin, a co więcej dotycząc jednej dziedziny papierosy potrafią ukazać treści sobie przeciwstawne. Czasami swoją subtelnością znamionowały kobiecość, by w kolejnym dziele być synonimem maczystowskiej męskości, były atrybutem intelektualistów i artystów, a równie często robotników bądź żołnierzy. Raz wzmacniają w obrazie wrażenie intymności i melancholii innym razem znamionują towarzyską fiestę i akt socjalizacji. Bardzo często pojawiają się w dyskursie miłosno-seksualnym, acz i w nim towarzyszą rozbieżnym wyobrażeniom.

Łukasz Korolkiewicz, Dr Rybicki i Mr Jarłumowicz, 1979

Palenie w kulturze ma podobną istotę do samego papierosa, nie da się go opisać w ogólności, w stanie stałym, udaje się dopiero uchwycić jego ulotną acz esencjonalną istotę w momencie, w którym jest palony, wówczas to jego jestestwo intensywnie objawia się, a jednocześnie sam papieros ulega rozkładowi i kiedy jesteśmy już bliscy opisania przedmiotu, ten przestaje istnieć i by móc znów uchwycić jego istotę musimy odpalić kolejnego. Podobnie w sztuce, palenia jako takiego nie da się opisać, w każdym dziele przyjmuje ono inną postać, wchodzi w relacje z poszczególnymi elementami obrazu często spajając je w całość i wzmacniając jego wymowę. Dopiero w kontakcie z konkretnym dziełem jesteśmy w stanie spostrzec jego istotę odczuwalną jak sam zapach papierosowego dymu.

Jerzy Kosałka, Palę bo piję, 1955, ksero kolaż

W dobie, kiedy palenie rugowane jest z publicznej przestrzeni i ikonografii, warto przyjrzeć się im bliżej, docenić ich uwodzicielskość i bogactwo jakim obdarzyły kulturę nowoczesną, bowiem…
Papierosy w sztuce, tak jak i w życiu, są wprost f e n o m e n a l n e.

Andrzej Pałys

Jerzy Kosałka, Nie pal, pójdziesz do nieba, 2010